Onze kalender

Samenvatting

Op 1 januari begint altijd weer het nieuwe jaar, alsof dat altijd zo is geweest. Toch heeft onze kalender in de afgelopen eeuwen vele versies gekend.
 

Onze kalender

31 dec 2010     Op 1 januari begint het nieuwe jaar, alsof dat altijd zo is geweest.

Toch heeft onze kalender in de afgelopen eeuwen vele versies gekend.
Vroeger leefde men bij de dag, het dagelijkse ritme van de zon. Toch bleek niet elke dag het zelfde te zijn en werd de maand geintroduceerd, gebaseerd op het 28 dagen ritme van de maan.
Maar ook de maanden bleken niet allemaal het zelfde te zijn. Vooral in de gematigde klimaatsgebieden bleek er een twaalf-maandelijks ritme van de temperatuur op te treden, het jaar. In de tropen gaven de regenperiodes aanleiding tot een jaarlijks terugkerend gebeuren.
De dagen, maanden en jaren zijn dus gebaseerd op de omlooptijden van de aarde, de maan om de aarde en de aarde om de zon. Maar omdat de maan niet precies 12 maal per jaar om de aarde draait en evenzo de maan niet precies in 24 uur om de aarde draait, loopt de synchronisatie al heel gauw uit de hand.
Voor de Maja's was het geen groot probleem, hun kalender ging niet verder dan zo'n 100 jaar, maar de Romeinen vonden het een lastig probleem. Onze kalender is afgeleid van de Romeinen. Die hadden het jaar verdeeld in 12 maanden elk met een eigen aantal dagen. Om het jaar werd een extra maand ingelast.
Een op de maanloop gebaseerde kalender kan aardig in de pas blijven door de maanden afwisselend 29 en 30 dagen lang te naken.

Terwijl onze klokken seconden, minuten, uren en dagen zeer regelmatig wegtikken, zijn de dagelijkse reizen van de zon niet helemaal zo regelmatig. Dit komt, omdat de baan van de aarde om de zon niet rond is, maar ellipsvormig, en omdat de hoek tussen de aardas-rotatie en het rotatie-vlak daarin niet 90 graden is, maar ongeveer 66.5 (dit feit veroorzaakt onze seizoenen).
De zon is snel in midden november, vertraagt dan aanzienlijk tot in midden februari. Dit effect doet alles dag voor dag later en later gebeuren, daardoor ook het eerste korten en lengen van het daglicht: zonsopkomst gebeurt later, dan we verwachten, evenals de zonsondergang. In de zomer is het verschil tussen de klok en de zon niet zo groot, hoogstens 5 minuten. Zonnewijzers werken dan wel goed.
Naarmate de eeuwen verstreken en de preciese loop van de hemellichamen nauwkeuriger werd vastgesteld, werd de kalender steeds beter op de seizoenen ingesteld. De duur van de dag en het jaar werden gekoppeld aan de zon. Om de veranderende omloopstijd van de aarde om de zon te corrigeren werden de schrikkeldagen ingevoerd. De Romeinse kalender was in de 16de eeuw helemaal uit de pas gaan lopen, waarop in 1582 paus Gregorius ingreep en de onze huidige kalender met het schrikkeljaar mechanisme voorschreef.
Niet alle landen hebben de gregoriaans kalender geadopteerd. De islamitische kalender bijvoorbeeld is een zuivere maankalender. Het jaar van twaalf maan-maanden telt 354 of 355 dagen, maar trekt zich verder niets aan van de loop van de seizoenen. Van jaar tot jaar beginnen die dan ook steeds vroeger; ze lopen in 33 jaren eenmaal het hele jaar rond.

Met de komst van de atoomklok bleek ook het schrikkeldagen mechanisme niet genoeg. Heden ten dage, wordt 2 maal jaarlijks met stapjes van 0.5 seconden de tijd bijgesteld.
Het verschil tussen kloktijd en zonnetijd wordt 'Equation of time', tijdsvereffening genoemd. Als de zon langzaam is,
heeft de EOT een min-teken, als de zon snel is, een plus-teken.
Omdat op elke plaats op aarde de zon op een ander moment 'opkomt' zijn er tijdszones ingesteld, waarbij de klok voor of terug gezet wordt ten opzichte van de tijd, UTC, op de nul meridiaan - in Greenwich, Engeland.
UTC is nu de universele tijdsaanduiding, gebaseerd op de atoomstandaard en onze huidige kalender zal zeker nog jaren geeb bijstelling nodig hebben.

(Pieter J.T.Bruinsma, PA0PHB) 

Referenties, informatie:

WERON => Een wandeling door de tijd
Wikipedia => Gregoriaanse kalender
Kennislink => een-probleem-van-26-seconden

lll