Ponsband

Samenvatting

Ponsband en ponskaarten waren in de negentiende veel in gebruik. De komst van de PC maakte een einde aan het gebruik ervan
 

Ponsband

02 jan 2010     Ponsband en ponskaarten waren in de negentiende veel in gebruik, in vele vormen en maten. Het was een goedkope en efficiente manier om allerlei informatie op te slaan, te transporteren en machines te besturen. Patronen voor weefgetouwen werden op ponskaarten bewaard en stuurden de weefgetouwen aan. Telegrafie, telefonie en telefax maakten van de meest ingenieuze apparaten gebruik om de informatie in electrische signalen om te zetten en weer terug.
Sommigen van die systemen hebben het tot ver in de twintigste eeuw uit weten te houden, zoals de morseschrijvers bij de spoorwegen en de telegrammen met de opgeplakte strookjes tekst. Wekelijks laat het draaiorgel ons nog de uitgebreide mogelijkheden horen van het geponste papieren boek als invoermedium voor machinebesturing. Ponkaarten waren lange tijd het enige invoermedium voor mainframe computers en papertape voor minicomputers.

In de gebruikte coderingen bestond een zeer grote variatie, standarisatie groeide maar langzaam.
De baudot code, afkomstig uit de wereld van de telegrafie, is een 5-bits code. In die wereld was snelheid uitermate belangrijk. Zo werden alle letters als hoofdletter verzonden en het aantal leestekens sterk beperkt. Omdat de 32 mogelijkheden van de 5-bits code niet toereikend waren voor alle gewenste letters en leestekens, werd de code twee maal gebruikt. Er onstond zo een 'letterset' en een 'cijferset'. Om aan te geven in welke set wordt gewerkt, zijn daarvoor twee 5-bits patronen gereserveerd.
De baudotcode was een robuste methode. De 5-bits code werd, voorzien van een startbit en een of meer stopbits, serieel via elektrische stroom verstuurd naar het ontvangstation.
Als zend- en ontvangstation diende de teleprinter, ook wel telex genoemd, een soort typemachine met zowel toetsenbord als electrische invoer. Het hart van de machine wordt gevormd door een electromechanische coder decoder. Een een ontvangen stroompuls, het startbit zet de beweging in gang van een pen die langs de zijkant van een vijftal schuiven loopt. Als gedurende de tijd dat de pen zich naast een schuif bevindt, de signaalstroom aanwezig is, zal wordt een relais bekrachtigt zijn die de pen tegen de schuif drukt en deze verplaatst. Na 5 perioden zullen alle schuiven wel of niet verschoven zijn. Op de schuiven zijn nokken aangebracht, zodanig dat elke combinatie een teken vertegenwoordigt. Als laatste bit bevat het signaal een stopbit, een stroomloze toestand. Daardoor wordt het hamermechamisme van de letterset aangesturd. Alleen de letter die tussen de nokken past, zal tegen het inktlint slaan en een letter op papier afdrukken. De juiste timing van de opeenvolgende gebeurtenissen is dus uiterst belangrijk.
De transmissie noemen we asynchroon, omdat de ontvanger pas start wanneer een startbit gedetecteerd wordt. Maar daarna moet de snelheid van de mechanische bewegingen van het ontvangtoestel precies synchroon lopen met die van de zender.


Radioamateurs zijn deze vorm van communicatie, die RTTY, radio teletype, wordt genoemd, pas in grote getale toe gaan passen toen de PTT haar telexmachines afdankte en deze voor een klein prijsje voor amateurs beschikbaar kwamen. Er kwamen speciale RTTY-clubs, waarvan de Dutch RTTY-gang wel de bekenste was.
In restaurant de Putkop in Harmelen kwamen elke maand amateurs uit heel Nederland bijeen. PA0YZ was daar jarenlang de drijvende kracht. In Woerden onderhield PA0PIM vanuit zijn lokatie, de NS fietsenstalling, jarenlang kontakten met buitenlandse RTTY-ers. Reizigers, die hun fiets uit de stalling kamen halen, werden steevast begroet met het oorverdovende geratel van zijn telex.
PA0PIM publiceerde met enige regelmaat een RTTY-bulletin, de voorloper van het huidige PI4WNO RTTY bulletin, dat nu zijn 23ste jaargang in gaat. Door het gebruik van ponsband kon men op zijn gemakje een bulletin intypen. Voor de uitzendign werd de aangemaakte ponsband in de ponsbandlezer gestopt en de zender aangezet. De uitzending geschiedde verder helemaal automatisch. Hoewel het met de huidige computerprogramma's eenvoudig is om de snelheid te verhogen of 7 bits ASCII te gaan gebruiken, blijven wij ons vast houden aan de voor de teleprinter afgesproken standaard. Zo kunnen ook de amateurs met de mechanische systemen hun hobby bijven uitoefenen.
Het huidige RTTY bulletin wordt uitgezonden via een direkte aansturing vanuit de computer, of van audiotape of de allerlaatste ontwikkeling van Manfred, PE1REO, via een MP3 bestand vanaf de mobiele telefoon.

De baudot-code werd in de tweede helft van de negentiende eeuw vervangen door de 6-bits code. Hierdoor kon het gehele alfabet gebruikt worden en werd het de standaard voor de berichtgeving van de nieuwsdiensten. Er werd op grote schaal gebruik gemaakt van op deze code aangepaste teleprinters.

De 7-bits code maakte het gebruik van de volledige ASCII karaterset mogelijk en werd daardoor het invoermedium voor minicomputers, die in grote getale werden gebruikt voor machinebesturingen. Van de vele voor deze code geschikte teleprinters was de ASR-33 het meest bekende in- en uitvoer apparaat geworden van de minicomputer.
Het geintregreerde elektrisch toetsenbord, met het televisiescherm van de personal computer, geintroduceerd door HP en snel daarna opgevolgd door Commodore, Tandy en anderen, veroorzaakte een revolutie in computerwereld. De magnetische C-cassette band nam al heel snel de dataopslag en datatransportfunktie van de papertape over.
Het einde van het ponsbandtijdperk was een feit.

(Pieter J.T.Bruinsma, PA0PHB) 

Referenties, informatie:

Youtube => demonstratie film van een Teleprinter
Teletype TTY 14
Telegraaftechniek: => Leerboek van de PTT. Een uitvoerige beschrijving van de gebruikte telegraaftoestellen


De Baudot code op ponsband
De Baudot code op ponsband


Draaiorgel muziekboek
Draaiorgel muziekboek


Siemens teletype T100
Siemens teletype T100


Teletype model 33
Teletype model 33

lll