Waar komt Z-Time vandaan

Samenvatting

Radioamateurs gebruiken veelvuldig de uitdrukking 'Zoeloe-tijd' Die term is ontstaan in Amerika tijdens het einde van de Amerikaanse Revolutie.
 

Waar komt Z-Time vandaan

(11 mrt 2011)    Greenwich Mean Time (GMT) en Z-time, of Zoeloe-tijd (fig 1), worden reeds eeuwen door zeelieden gebruikt als men de tijd wil uitdrukken ter plekke van de 0-meridiaan in Greenwich, een stadsdeel van Londen, Engeland (fig 2). In veel boeken over navigatie wordt Z-tijd nog steeds gebruikt, maar in pilotbooks, getijdentabellen en weerrapporten wordt nu veelal gebruikgemaakt van UTC
UTC is echter bijna gelijk aan Greenwich Mean Time (GMT). GMT is echter een zuiver astronomische tijd. Om het door de vertraagde aardrotatie veroorzaakte verschil te compenseren, moeten er schrikkelsecondes worden gebruikt. Het verschil is nooit meer dan een seconde en voor de meeste toepassingen dan ook niet van belang.

Waarom wordt Z-time nog steeds gebruikt en met name bij radioamateurs?
De oorsprong is ontstaan in de Amerikaanse Revolutie. Een marine kapitein genaamd Nathaniel Bowditch was ontstemd dat Engelse kapiteins steeds geroemd werden om hun stuurmanskunst en kennis van navigatie. Bowditch echter verkondigde dat de Amerikaanse kapiteins net zo kundig waren als hun Engelse collega's.
Om dat kracht bij te zetten schreef hij eind 18de eeuw een inmiddels beroemd geworden studieboek, 'THE AMERICAN PRACTICAL NAVIGATOR' (fig 3)
Dit bleek zo'n goed boek te zijn, dat het onder zeevarenden nog steeds als een van de beste studieboeken wordt beschouwd en nog steeds gebruik wordt in de opleidingen van de USA marine en kustwacht.

In zijn boek stelde hij dat het vermelden van tijdzones noodzakelijk was in de logboeken van schepen over de gehele wereld
Het was reeds een bekend gegeven dat de dag in 24 uren was verdeeld. Omdat de aarde in 360 graden meridianen, lengtegraden, was verdeeld, kwam een uur dus overeen met 15 graden.
De 0-meridiaan was door de Britse marine op Greenwich gesteld. Maar in oktober 1884 werd de meridiaan pas door het Koninklijk Observatorium Greenwich in Greenwich (Engeland) als de internationaal geldende nulmeridiaan gekozen op de Internationale Meridiaanconferentie. Frankrijk accepteerde de nulmeridiaan van Greenwich pas officieel in 1911.

Bowditch stelde in zijn boek voor dat een 15 graden tijdzone symmetrisch om de 0-meridiaan geplaatst moest worden. Hij verdeelde de de aarde in tijdzones van 15 graden. De eerste zone, 7,5 graden oostelijk van de 0-meridiaan werd zone 'A' genoemd de daarop volgende 23 zones kregen de letters van het Engelse alfabet. Daarbij werd de letter 'J' overgeslagen. De letter 'Z' werd daarmee bestemd voor de zone waarin de 0-meridiaan zich bevond.
In de praktijk worden en werden de letters altijd aangeduid met bekende woorden zoals ALFA, BRAVO, CHARLIE, enz. De letter 'J', die dus niet gebruikt werd in een tijdzone, werd aangeduid met 'JIG'. In zeemanstaal werd de uitdrukking 'in jig-time' daardoor gebruikt om aan te geven 'dat kost me helemaal geen tijd' of 'dat doe ik meteen' .

In de wereld van de radioamateur wordt Z-time of Zulu-time nog veel gebruikt bij tijdsaanduidingen in expedities en contesten. Het is bij die toepassing belangrijk dat overal op de wereld met de zelfde tijdsaanduiding wordt gewerkt.

(Pieter J.T.Bruinsma, PA0PHB) 

Referenties, informatie:

K7EA Z-time
IRBS Bowditch online
Wiki geschiedenis van de meridiaan

fig.1 Een 24-uurs klok met Z-time
fig.1 Een 24-uurs klok met Z-time



fig2. De nul meridiaan in Greenwich
fig2. De nul meridiaan in Greenwich

fig 3. De eerste editie van Bowditch boek THE AMERICAN PRACTICAL NAVIGATOR
fig 3. De eerste editie van Bowditch boek THE AMERICAN PRACTICAL NAVIGATOR

lll